Historia i pamięć

Historia i pamięć

HISTORIA I PAMIĘĆ: przeszłość – teraźniejszość – przyszłość. W społeczeństwach pierwotnych przeszłość pojawia się w formie cyklicznych rytuałów, to rodzaj cyklicznego czasu (mit); relacje przeszłość – teraźniejszość: 1) przeszłość to czas świętości, okres arkadii, powszechnego szczęścia, doskonały wzorzec dla teraźniejszości, odwołanie do antyku; 2) przeszłość do okres upadku, dekadencji, czas zacofania, myślenia irracjonalnego. Hezjod wyznaczył 4 okresy rozwoju; do XVIII w przeszłość oceniana pozytywnie, historia jako postępująca dekadencja; oświecenie dowartościowało przyszłość, bo ceniło postęp; II WŚ skompromitowała ideę postępu (rzezie, gułagi); relacja teraźniejszość – przeszłość = nowożytny – starożytny (w kulturze europejskiej); do XVIII w. to, co nowoczesne odnosi się do przeszłości; XVIII/XIX w: spór klasyków z romantykami (to, co stare to szkodliwe, historia nie uczy życia, lecz przeszkadza żyć), każda kultura wytwarza swoją własną wizję historii. Pamięć – przymiot antropologiczny; anamneza – przedwieczna pamięć duszy; Mnemozyna – matka muz, wieczna pamięć kultury; pamięć etniczna oparta na ustnym, mitycznym przekazie początków, w kulturach pierwotnych od rodziców, pieśniarzy. Od czasów antycznych z powodu rozpowszechnienia pisma pamięć przejmują formalne instytucje, formy (archiwa, biblioteki, muzea); od czasów średniowiecznych równowaga między ustnym i pisanym przekazem informacji (chrystianizacja pamięci: 1) zbiorowa pamięć liturgiczna, 2) pamięć laicka; obiturarium – spis zmarłych mnichów (modlono się do nich); upamiętniano świętych, szacunek dla starców jako nosicieli pamięci, pamięć jako właściwość etyczna. Od renesansu dzięki wynalezieniu druku pamięć podlega eksterioryzacji, współcześnie dzięki odkryciom głęboka, krótkotrwała, coraz większą role odgrywa pamięć indywidualna. Manipulowanie pamięcią zbiorową, polityka historyczna – walka o wspólnotę, pamięć to źródło tożsamości zbiorowej; istor – ten, który wie, widzi, historyk rejestruje fakty, filozofia historii – na podstawie intelektu wskazuje powszechne mechanizmy w rozwoju historii. ORGANIZACJA SPOŁECZNA: rodziny – pierwiastkowo (rodzice i dzieci) oraz rozgałęzione, mała lepsza w wędrowny trybie życia, duża przy trybie osiadłym (choć może się rozpadać, gdy będzie konieczność przemieszczenia się); rodzina – najmniejsza jednostka organizacji społecznej; małżeństwo – instytucja polegająca na wymianie kobiet (Levi-Strauss „Wymiana Kobiet”; monogamia ≠ poligamia (poligynia – wiele żon; poliandria – wielu mężów), patrylokalizm, matrylokalizm, neolokalizm (gdy budują nowe lokum); egzogamia – zakaz zawierania małżeństw w obrębie jednej grupy, endogamia – nakaz zawierania takich małżeństw; zakaz kazirodztwa – usankcjonowany we wszystkich kulturach, uwarunkowany biologicznie i psychologicznie; małżeństwa preferencyjne – z powodu powinowactwa (lawirat – wdowa z bratem męża, sororat – wdowiec z siostrą żony). Kasta – Indie, społeczeństwo kastowe, małżeństwa zawierane w obrębie kasty. Klan – np. Szkoci, małżeństwa w obrębie grupy mniej preferowane (egzogamiczne), torem – znak, ma charakter zwierzęcia, osoby, związek z tradycją, klanem. Im zbiorowość mniejsza tym większy nacisk na małżeństwa egzogamiczne; każda ustanawia zasady zawiązywania i rozwiązywania małżeństw; między bogatymi rodzinami – rodzice decydują (uczucia młodych nieważne); w zbiorowościach pierwotnych – wiele etapów przygotowań (np. zaręczyny małych dzieci lub nawet nienarodzonych). Obrzędom zaślubin często towarzyszy wymiana darów, opłata za narzeczoną (np. w Afryce pieniądze lub krowy) – to rekompensata za wychowanie córki oraz mieszkanie z mężem, może być płacona latami, rośnie gdy kobieta bezpłodna. W rodzinach pierwiastkowych akceptacja związków przedmałżeńskich; jest to problem w kulturach patrylinearnych (od ojca) – np. u Czejenów ważna czystość kobiety i wierność małżeńska, dla mężczyzn jest wskazane by uwodzili zamężne kobiety; w społeczeństwach matrylinearnych – czystość przedmałżeńska nie ma znaczenia. Kwestia ojcostwa i macierzyństwa dzieli kultury: żadna nie kwestionuje macierzyństwa, w matrylinearnych pozycja ojca jest wątła. Rozwód łatwiej uzyskać w matrylinearnych, wszędzie unika się związków z powinowatymi. Pokrewieństwo i zasada dziedziczenia: 3 kryteria – w linii matki, ojca i zasada pokrewieństwa obustronnego (2 pierwsze – struktura linearna, 3 – rodowa); w kulturze europejskiej dominuje rodowa (choć w Hiszpanii nosi się nazwisko ojca i matki). Poziomy integracji społecznej: 1) rodzina, 2) grupa społeczna (wioska, osiedle lub grupa wspólnie wędrująca i polująca), 3) grupy regionalne (spotykają się w porze polowań, potem się rozchodzą), 4) plemię (a. populacja w sensie biologicznym – krzyżują się genetycznie, b. zbiorowość posiadająca organizację polityczną). W społeczeństwach pierwotnych organizmy pomagające w integralności. W obrębie plemienia – integracja przez wybór (np. dzięki wspólnym zainteresowaniom). W każdym społeczeństwie jest podział ról społecznych, co jest kluczowe, bo mówi o statusie, czyli zajmowanej przez człowieka pozycji w społeczeństwie; może być: indywidualny (zależny od indywidualnych przymiotów) albo uogólniony (związany z pełnionymi funkcjami). Może też być przypisany (od funkcji, pochodzenia, urzędu – lepiej się rozwija, bardziej dynamiczny) lub osiągany (mają doprowadzić do indywidualnego ocenienia – prowadzi do straty energii społecznej, role powierzone nieodpowiednim jednostkom). Ranga wskazuje na stopień prestiżu, przywilejów. NARÓD W UJĘCIU ANTROPOLOGICZNYM: próbowano go różnie definiować; odrębność kulturowa – posiadanie własnego kanonu kulturowego; kanon jest tematem nauczania. Terytorium jako wyznacznik narodu (choć istnieją narody bez terytorium, np. Kurdowie w Turcji, Iranie i Iraku). Czym jest naród? Pojęcie ojczyzny, „Mała ojczyzna”, niem. Heimat, Vaterland; znaczenie nie tylko konkretnie, ale i ideologiczne, obudowane symbolami (godło, flaga itd.). Naród – grupa mająca świadomość i poczucie wspólnoty, wyrósł na tle własnej kultury i historii, które określają sposób współżycia i myślenia; zaczęły się kształtować w II poł. XVIII, a także w XIX/XX w. Od poł. XX myślenie w kategoriach narodowych przestarzałe; współcześnie dwa typy: polityczne (czynnikiem kształtującym jest państwo) oraz kulturowa (oparta na piśmie, kultura literacka). Ernst Gellner „Narody i nacjonalizm” (1983) – o istnieniu narodu decyduje idea, narody pojawiają się, gdy idee nacjonalistyczne, nacjonalizm tworzy narody; szczególne znaczenie nacjonalizmu – to traktowanie narodu jako dobra, które trzeba pielęgnować i chronić, to także sentyment (gniew albo satysfakcja) i ruch (działanie wynikające z sentymentu). Gellner nie bierze pod uwagę, że nacjonalizm ma i pozytywne, i negatywne oblicze. Ścisły związek między narodem i państwem. 3 epoki w dziejach ludzkości: 1) przedagrarna, 2) agrarna (kształtują się miasta), 3) industrialna (problem narodu, mobilność społeczeństwa, ujednolicenie zbiorowości). Nacjonalizm to efekt wysokiej pozycji duchowieństwa, które tworzy przepaść między grupami lokalnymi (przekaz ustny) a przekazami pisemnymi. Elita intelektualna uważa się za strażnika. Naród pojawia się na pewnym etapie rozwoju, zniknie gdy pojawią się struktury.

Comments are closed.